7 Будандастыру
 
Бастапқыда будандар деп екі түрді будандастырғаннан алынған ағзаларды атаған. Қазіргі түсінікте будан – гетерозиготтық дарақ, генетикалық әр түрлі аталық – аналықтар немесе генотиптер будандасуымен болатын.
Синтетикалық селекцияның кеңінен тараған әдісі жыныстық будандастыру. Ол табиғи және жасанды болады. Жыныстық будандастырудың мақсаты:
- ағаш өсімдіктерінің әр түрлі ауруларға төзімділігін молайту ж.т.б.
- өсуінің қуаттылығы мен жылдамдығын көбейту.
- ағаштың тығыздық құрамының сапасын жақсарту.
- ағаштар мен бұталардың әсемдік сапасын жоғарылату.
- өнімділігін, жемістерінің сапасын, шайырлығын, бағалы заттардың болуын жоғарылату.
Арнайы тұқымдық алқаптар құрастырылған соң оларда да бақылаулы будандастыру қолданады. Генетикалық көзқарастан ол будандастыру бірнеше проблемаларды шешеді:
- генетикалық жақсартуға тұқым қуалаушылықты қолдану өте күрделі;
- жеке ағаштың ұрпақтарын сынауға жалпы комбинациялық мүмкіншілікті бағалау;
- арнайы комбинациялық мүмкіншілікті бағалау. Ол биклондық тұқымдық участоктерді құрастырғанда керек;
- тұқымдық алқаптарға келесі ұрпақтар құрастыру үшін дарақтар селекциясына алғашқы материал алу;
- бірінші және келешек генерациялардың генетикалық ұтысын бағалауда.
Будандастырудың үш түрі бар: комбинациялық, трансгресивтік, гетерозистік
Комбинациялық будандастыруда бір немесе бірнеше түрлердегі екі әлде бірнеше белгілерді қосады.
Трансгресивтік будандастыруда полимерлік гендердің қосынды әсерінің тиімділігі байқалады, ол орынды көбейеді(тиімді трансгрессия) әлде азаяды (тиімсіз) F2 будандық дарақтардың тұқым қуалайтын полимерлік белгісінің әсерімен.
Гетерозистік будандастырудың мақсаты, күшті, өміршең, жоғары өнімді әлде жақсартылған сапалары бар бірінші ұрпақта будандар алу.
Будандастырудың әдістері түрдің биологиялық ерекшеліктерімен, алғашқы материалдың негізіне, болашақ сортқа қойылатын талаптарға байланысты.
Будандастыру жәй және күрделі болады.
Жәй: ♀Ах♂В=FAB, жәй реципроктік: ♀Вх♂А=FBА
Күрделі: сатылы, қайтармалы, қанықтырғыш болып бөлінеді.